De sterren van de herder

In een van zijn Brieven uit mijn molen laat Alphonse Daudet een herder uit de Luberon aan het woord. Op een zomernacht komt Stéphanette, de dochter van zijn bazen, vast te zitten op de weide door een buiten zijn oevers getreden rivier. Naast haar bij het vuur noemt de herder haar de namen van de sterren. Dit korte verhaal, „Les Étoiles” („De sterren”), is waarschijnlijk de mooiste kaart van de Provençaalse volkshemel die je vandaag nog kunt lezen.

Een hemel van wegen en wagens

Als eerste wijst de herder de Melkweg aan, die hij de Sint-Jacobsweg noemt (le Chemin de saint Jacques): hij zou „van Frankrijk rechtstreeks naar Spanje” lopen, alsof hij pelgrims de weg naar Compostela wijst. De naam is niet typisch Provençaals; verscheidene Zuid-Europese talen kennen hem.

Verderop komt de Wagen der Zielen (le Char des âmes), die Daudet zelf identificeert als de Grote Beer, met zijn „vier stralende assen”. De drie sterren ervoor zijn de Drie Beesten, en het piepkleine sterretje tegen het derde aan is de Voerman. Je herkent makkelijk de steel van de „steelpan” en, naast de middelste ster daarvan, het kleine Alcor, dat traditioneel als oogtest wordt genoemd.

De Drie Koningen en Jean de Milan

Lager in het zuiden wijst de herder de Hark of de Drie Koningen aan: Daudet legt tussen haakjes uit dat het om Orion gaat, en bedoeld zijn duidelijk de drie op een rij staande sterren van de gordel. Nog lager schittert Jean de Milan, „de fakkel der sterren”: Sirius, de helderste ster aan de nachthemel.

Dan vertelt de herder een verhaaltje: Jean de Milan, de Drie Koningen en de Poussinière (de Pleiaden) waren uitgenodigd op een bruiloft. De Poussinière had haast en vertrok als eerste; de Drie Koningen namen een lagere weg om haar in te halen; Jean de Milan, die zich had verslapen, gooide hen kwaad zijn stok na. Zo onthoud je in welke volgorde deze sterren in winternachten opkomen: eerst de Pleiaden, dan Orion, dan Sirius.

Maguelonne, de ster van de herder

De laatste ster die hij noemt, is de bekendste: de herdersster, die de kudde bij zonsopkomst bijlicht en ’s avonds op de terugweg. De herder noemt haar ook Maguelonne, naar de heldin van een middeleeuwse roman, die „achter Pierre de Provence aan loopt” en elke zeven jaar met hem trouwt. Daudet stelt Pierre de Provence gelijk aan Saturnus. De „herdersster” is in werkelijkheid een planeet, Venus, nu eens ’s avonds en dan weer ’s ochtends te zien, nooit ver van de zon.

Ze terugvinden vanaf het plateau

• Het hele jaar draait de Wagen der Zielen rond de Poolster en gaat op onze breedtegraad nooit onder.
• Van oktober tot maart komen de Poussinière, de Drie Koningen en daarna Jean de Milan ’s avonds na elkaar op in het oosten, in de volgorde van het verhaal.
• In de zomer loopt de Sint-Jacobsweg van noordoost naar zuid over de hemel; in een maanloze nacht is hij vanaf het plateau van Sault duidelijk met het blote oog te zien.

Daudets tekst is vrij van rechten: je leest hem in tien minuten en leest hem graag opnieuw, met een rode lamp in de hand.