De santons van de Provence

Het woord komt van het Provençaalse santoun, „heiligetje”. Santons zijn met de hand beschilderde kleibeeldjes die je elke winter rond de kerststal zet. Maar de Provençaalse kerststal beperkt zich niet tot de Heilige Familie: een heel dorp gaat op weg naar de stal.

Een traditie die uit een verbod ontstond

Tijdens de Revolutie werden de kerken gesloten en de nachtmissen een paar jaar verboden. De kerststallen verhuisden van de kerken naar de huizen, en er waren goedkope beeldjes nodig om ze te vullen. In Marseille geldt santonmaker Jean-Louis Lagnel (1764–1822) traditioneel als degene die de kleine, in mallen gedrukte kleisantons populair maakte, die elk gezin zich kon veroorloven.

Al in 1803 werd in Marseille een santonmarkt gehouden. Die bestaat nog steeds: elk jaar van eind november tot eind december tonen de santonmakers er hun figuren.

Een heel dorp

Rond het kindje Jezus staan de herders en hun schapen, maar ook de ambachten van het dorp, elk met een geschenk:

• de ravi, met de armen ten hemel, verrukt over de geboorte, vaak voorgesteld als de dorpsonnozelaar;
• de tambourinaire met zijn galoubet, het fluitje met drie gaten;
• de molenaar met zijn zak meel, de visvrouw en haar mand, de scharensliep;
• de blinde, geleid door zijn zoon, en het oude boerenpaar dat met de kar aankomt.

De figuren verschillen per familie; veel worden van generatie op generatie doorgegeven, geschonden en overgeschilderd.

Hoe ze worden gemaakt

De santonmaker maakt een gipsen mal naar een gebeeldhouwd model. Daarin wordt de klei gedrukt, eruit gehaald, bijgewerkt en langzaam gedroogd, waarna hij afhankelijk van het atelier wordt gebakken of alleen gedroogd. Dan volgt het schilderen, met de hand, vaak in meerdere lagen, de gezichten als laatste. De grotere „geklede santons” dragen echte, genaaide kleren.

De tijd van de kerststal

In veel Provençaalse gezinnen wordt de kerststal begin december opgezet en blijft hij staan tot Maria-Lichtmis, op 2 februari. Dat is het einde van de Calendale-cyclus, waarover je leest in de rubriek over de seizoenen.